De stelling van Amsterdam, een stad met de rug naar het water, een ‘palazzo’ aan de gracht en weelde aan de Amstel.

Stop film

Route: Pampus – het IJ – Amsterdam – de Amstel – Uithoorn.

Vanaf de Nieuwendammerdijk in Amsterdam Noord is te zien hoe de stad zich van het water heeft afgekeerd. Als je vroeger vanaf hier naar de stad keek, zag je een kantwerk van geveltjes, huisjes, torentjes, palissades, dat was een heel mooi gezicht.

Amsterdam was een open stad, maar met de bouw van het Centraal Station in 1870 werd die in één klap afgesloten. Geert Mak, die Theo en Kees door de geschiedenis van Amsterdam gidst, noemt het de grootste stedenbouwkundige ramp die Amsterdam ooit heeft getroffen.

Soms zit het verleden verscholen in een klein detail. Aan de andere kant van het IJ, in het centrum van Amsterdam, moet je vanaf het Damrak een paar treden op naar de Nieuwendijk, omdat de Nieuwendijk wat hoger ligt.

Het was dan ook net als de Zeedijk, de Haarlemmerdijk en al die ander straatnamen met ‘dijk’ erin oorspronkelijk een echte dijk. Het was zelfs de eerste dijk die ooit westelijk langs de monding van de Amstel werd gelegd.

In het begin van de 17e eeuw begint Amsterdam aan een spectaculaire stadsuitbreiding. Niet voorzichtig maar groots. Het eerste deel van de grachtengordel wordt gebouwd. Er worden tien kleine en drie majestueuze grachten gegraven en bebouwd.

De kooplieden die hier woonden waren net zo rijk als de Venetianen, misschien nog wel rijker. Alleen, waar die Venetianen één, twee, drie palazzo’s hadden, woonden die Amsterdammers met drie dienstbodes in een herenhuis aan de gracht.

De reis gaat verder per boot over de rivier de Amstel richting Uithoorn. Langs de rivier werd eeuwenlang turf gewonnen, waardoor een groot plassengebied ontstond. Sinds die plassen werden drooggemalen, stroomt de rivier merkwaardig hoog boven de omringende polders.

Langs de Amstel wemelde het van de statige ‘buitens’, waarvan er nu nog een paar zijn overgebleven. Buitenplaatsen die de rijke Amsterdamse reders en kooplieden lieten bouwen om de drukte en het rumoer van de stad te ontvluchten.

Eindpunt van deze aflevering is het Fort aan de Drecht, onderdeel van de Stelling van Amsterdam. Een ring van fortificaties die Amsterdam moest beschermen tegen de vijand. Forten en verdedigingswerken die gebouwd werden op strategische plaatsen, zodat bij onraad hele gebieden onder water gezet konden worden.

Dan kwam er geen vijand meer door! Helaas was dit verdedigingswerk al snel achterhaald. De ontwikkeling van het vliegtuig, en dus ook van de bommenwerper, maakten van de Stelling van Amsterdam een 'onhoudbare stelling'.