De droogmakerijen, de drie idealen van Vitruvius, een meetfoutje in de Beemster, deinen op het trilveen en een eerste blik op Amsterdam

Stop film

Route: Schermerhorn – de Schermer – de Beemster – Middenbeemster – Westfriese Omringdijk – Schardam – Monnikendam – Waterland – Vuurtoreneiland Durgerdam.

Molens zijn niet toevallig hét symbool van Holland. Want dankzij dat toonbeeld van inventiviteit en vakmanschap is Holland groot geworden. De Hollanders gebruikten ze om de wind die over het kale landschap joeg om te zetten in energie.

Niet alleen energie om graan te malen, hout te zagen en olie te persen, maar ook om het water in bedwang te houden. Tegen de waterwolf, die bij elke storm hele stukken van het land wegvrat.

Droogmaken leek in de 17e eeuw het antwoord op de wateroverlast. Dankzij het durfkapitaal van - vooral Amsterdamse - kooplieden werd tussen 1610 en 1640 in Noord-Holland 36.000 hectare grond uit het water gehaald. Een van de droogmakerijen, de Beemster, staat nu op de Werelderfgoedlijst.

Niet alleen omdat het droogmalen destijds technisch zo’n verbluffende prestatie was, maar ook vanwege de manier waarop de Beemster is aangelegd.

De kenmerkende, haaks op elkaar staande polderwegen, de strakke symmetrie, de percelen die allemaal exact even groot zijn, ze belichamen het 17e eeuwse klassieke schoonheidsideaal. Alles is recht en symmetrisch aan de Beemster, zoveel perfectie zou een mens terneer kunnen drukken, maar gelukkig is er ergens één foutje gemaakt: eenmaal verspringt het slotenpatroon.

Was het droogleggen van de meren in Noord-Holland een succes, het droogmaken van de veenmoerassen bleek een ramp. Een zich traag voltrekkende ramp. Doordat de vroege bewoners van Waterland droge voeten wilden hebben, groeven ze hun eigen graf. Eerst ontwaterden ze het hoogveen, toen wierpen ze dammen op om de binnenstromende zee te weren, toen maalden ze het grondwater weg.

Telkens verdroogde het veen, oxideerde en verdween. Het veenpakket zakte steeds verder in en daalde met de waterspiegel mee. Zo'n 50 centimeter per eeuw. Zo'n vijf meter sinds het jaar 1000. Hoe hard ze ook pompten: Waterland bleef waterland.

Daar waar Staatsbosbeheer het veen goed ‘nat’ houdt, klinkt het nu eindelijk niet verder in, en groeit er zelfs nieuw veen, of zoals de boswachter het noemt ‘dik water’. Zo dik dat je er op kunt lopen. Deinend over het zogeheten trilveen gaat de reis verder naar het Zuiden.

Naar het vuurtoreneiland bij Durgerdam, met een prachtig uitzicht op het nieuwe land van IJburg en op Amsterdam, bestemming van de volgende aflevering.